03

października

2019

Rok akademicki 2019/20 – kluczowe zmiany wynikające z ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce

Uczelnie przyjęły już nowe statuty, a więc najważniejsze dokumenty stanowiące podstawę ich funkcjonowania; w większości rektorzy nadali także regulaminy organizacyjne. Nowe regulaminy studiów, szkół doktorskich, świadczeń dla studentów i regulaminy pracy to kolejne kluczowe dla sprawnego działania uczelni dokumenty wewnętrzne, które obowiązują od 1 października 2019 r.

W rozpoczynającym się roku akademickim najważniejszym wyzwaniem będzie sprawne przeprowadzenie procedur wyborczych do organów uczelni. Zgodnie z przepisami ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce konieczne będzie przeprowadzenie procedur wyborczych do organów wieloosobowych uczelni – Kolegiów elektorów oraz Senatów, a także dokonanie wyboru Rektora. W tym kontekście przypomnienia wymaga wprowadzona ustawą zasada, że w organach uczelni nie mogą zasiadać osoby, które od 22 lipca 1944 r. do 31 lipca 1990 r. pracowały w organach bezpieczeństwa państwa w rozumieniu art. 2 ustawy z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944–1990 oraz treści tych dokumentów (Dz. U. z 2017 r. poz. 2186, z późn. zm.), pełniły w nich służbę lub współpracowały z tymi organami. Proszę również o zwrócenie uwagi na ograniczenia wiekowe wprowadzone przez ustawę PSWN: w przypadku kandydatów na rektora i do kolegium elektorów uczelni publicznej, a także kandydatów do senatu wszystkich uczelni, nie mogą oni ukończyć 67. roku życia w dniu rozpoczęcia kadencji.

Kolejnym bardzo ważnym, bezpośrednio dotykającym osoby zatrudnione w uczelni, zadaniem będzie zaktualizowanie lub ustalenie (jeśli dotychczas ich nie było) do końca marca 2020 r. regulaminów wynagradzania lub zakładowych układów zbiorowych pracy i dostosowanie, w terminie do 30 września 2020 r., stosunków pracy nauczycieli akademickich do nowych regulacji prawnych.

Należy także przypomnieć o obowiązkach informacyjnych, które obligują uczelnie do udostępnienia w BIP na ich stronie podmiotowej statutu, strategii uczelni, informacji o wysokości opłat pobieranych od studentów, regulaminu studiów, regulaminu świadczeń dla studentów, zasad i trybu przyjmowania na studia, programów studiów, a także regulaminu zarządzania prawami autorskimi, prawami pokrewnymi i prawami własności przemysłowej oraz zasad komercjalizacji, regulaminu korzystania z infrastruktury badawczej. Od 1 października 2018 r. wszystkie uczelnie są zobowiązane do stosowania przepisów ustawy z 17 lutego 2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne. W praktyce oznacza to konieczność posiadania elektronicznej skrzynki podawczej i konta ePUAP oraz umożliwienia kierowania do uczelni korespondencji za pośrednictwem tego konta.

Wraz z początkiem 2020 r. uczelnie publiczne będą zobowiązane do prowadzenia obsługi bankowej funduszu stypendialnego oraz funduszu wsparcia osób niepełnosprawnych za pośrednictwem Banku Gospodarstwa Krajowego. Przed tą datą uczelnie zobowiązane są otworzyć w BGK rachunki ww. funduszy, na które Ministerstwo będzie przekazywało dotacje. Na nich realizowane będą również transakcje finansowe. Zarazem pragniemy przypomnieć, że uczelnie publiczne są zobligowane do przekazania do 15 stycznia 2020 r. niewykorzystanych w 2019 r. środków finansowych zgromadzonych na rachunkach funduszy stypendialnych oraz funduszy wsparcia osób niepełnosprawnych na rachunki bankowe prowadzone w BGK.

Od 1 stycznia 2020 r. uczelnia publiczna musi także gromadzić środki finansowe z subwencji na wyodrębnionym rachunku bankowym, którego obsługę prowadzi Bank Gospodarstwa Krajowego. Koszty obsługi bankowej w zakresie bieżącego utrzymania tych rachunków oraz dokonywanych płatności będą pokrywane ze środków będących w dyspozycji Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Trzeba także pamiętać, że 2019 jest ostatnim rokiem przekazywania środków finansowych w ramach dotacji na dofinansowanie zadań projakościowych, przeznaczonej na dofinansowanie jednostek organizacyjnych mających status Krajowego Naukowego Ośrodka Wiodącego (KNOW).

W ramach środków finansowych przeznaczonych na utrzymanie i rozwój potencjału dydaktycznego oraz badawczego dla publicznych uczelni akademickich od 2020 r. nastąpi podział grupy publicznych uczelni akademickich na dwa tzw. koszyki, tj. uczelnie będące laureatami konkursu Inicjatywa doskonałości – uczelnia badawcza oraz pozostałe uczelnie akademickie. Istotą tego rozwiązania jest, że podział ww. środków finansowych będzie odbywał się na podstawie oddzielnych algorytmów, w skład których wchodzą składniki i parametry istotne z punktu widzenia specyfiki poszczególnych grup podmiotów. Dzięki takiemu rozwiązaniu uczelnie o innej misji w systemie nie będą konkurowały ze sobą. Od 2020 r. w algorytmach podziału środków finansowych dla publicznych uczelni akademickich oraz zawodowych maksymalny spadek i wzrost subwencji rok do roku będzie wynosił odpowiednio -2% i +6%. W porównaniu do rozwiązań zastosowanych w 2019 r. jest to rozwiązanie projakościowe, ponieważ premiuje te uczelnie, które przeszły pomyślnie procesy dostosowawcze wynikające z przepisów ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce.

Jedną z największych zmian, jakie przyniosła reforma, jest całkowita przebudowa modelu kształcenia doktorantów w Polsce. 1 października 2019 r. weszły w życie przepisy regulujące nowy model kształcenia doktorantów, oparty na interdyscyplinarnych szkołach doktorskich. W okresie przejściowym, czyli do 30 września 2022 r., szkoła doktorska może być prowadzona, poza wyjątkami określonymi w ustawie, dla co najmniej dwóch dyscyplin, w których uczelnia akademicka, federacja podmiotów systemu szkolnictwa wyższego i nauki, instytut naukowy PAN, instytut badawczy albo międzynarodowy instytut naukowy posiadają uprawnienia do nadawania stopnia doktora. Sytuacja w tym zakresie ulegnie zmianie dopiero po zaplanowanej na 2021 r. ewaluacji jakości działalności naukowej.

Wraz z rozpoczęciem roku akademickiego 2019/2020 weszły w życie pierwsze regulaminy szkół doktorskich. W związku ze zdecydowanym poszerzeniem autonomii uczelni w zakresie kształcenia doktorantów, wynikającym m.in. z radykalnego ograniczenia przepisów wykonawczych dotyczących tego obszaru, regulaminy szkół doktorskich są, obok ustawy, kluczowymi dokumentami regulującymi kształcenie doktorantów. Regulaminy określają organizację kształcenia w zakresie nieuregulowanym w ustawie, w tym m.in. sposób wyznaczania i zmiany promotora, promotorów lub promotora pomocniczego, sposób dokumentowania przebiegu kształcenia, sposób przeprowadzania oceny śródokresowej czy też warunki przedłużania terminu złożenia rozprawy doktorskiej. Ustawa określa jedynie ramowe zasady kształcenia doktorantów. Zgodnie z nimi każdemu doktorantowi w szkole doktorskiej, który nie posiada stopnia doktora, przysługuje stypendium doktoranckie. Najpóźniej po 3 miesiącach od dnia podjęcia kształcenia, doktorantowi powinien być wyznaczony promotor lub promotorzy. Natomiast w ciągu 12 miesięcy od dnia rozpoczęcia kształcenia, doktorant, w uzgodnieniu z promotorem lub promotorami, opracowuje indywidualny plan badawczy zawierający w szczególności harmonogram przygotowania rozprawy doktorskiej i przedstawia go podmiotowi prowadzącemu szkołę doktorską.

Uczestnicy studiów doktoranckich, którzy rozpoczęli kształcenie przed rokiem akademickim 2019/2020, odbywają te studia na dotychczasowych zasadach, jednak nie dłużej niż do 31 grudnia 2023 r. Nadzór merytoryczny nad studiami doktoranckimi od 1 października 2019 r. sprawują, w miejsce rad jednostek organizacyjnych uczelni, podmioty wskazane w nowych statutach.

Od 1 października 2019 r. postępowania w sprawie nadania stopnia doktora oraz stopnia doktora habilitowanego są wszczynane i prowadzone w oparciu o nowe regulacje prawne, które znacząco poszerzają autonomię podmiotów doktoryzujących i habilitujących. Konstytucja dla Nauki formułuje jedynie ramowe warunki uzyskiwania stopni naukowych oraz stopni w zakresie sztuki. Wśród nowych rozwiązań należy wymienić m.in. wprowadzenie obowiązku udostępniania treści rozprawy doktorskiej w Biuletynie Informacji Publicznej oraz w Systemie POL-on, jak również brak możliwości nadania stopnia doktora w przypadku dwóch negatywnych recenzji, a stopnia doktora habilitowanego przy negatywnej opinii komisji habilitacyjnej. Natomiast określenie sposobu postępowania w przedmiotowych sprawach należało do senatu uczelni. Wraz z początkiem nowego roku akademickiego wejść w życie powinny uchwały dotyczące sposobu postępowania w sprawie nadania stopnia doktora oraz szczegółowego trybu postępowania w sprawie nadania stopnia doktora habilitowanego. Senaty uczelni (lub w przypadku instytutów naukowych PAN i instytutów badawczych – rady naukowe) mogły także przyjąć dodatkowe warunki nadania stopnia doktora.

Ponadto, 1 października 2019 r. weszły w życie nowe statuty, które zawierać powinny rozstrzygnięcia dotyczące organów odpowiedzialnych w uczelni za nadawanie stopni. Organy te przejmą także od rad jednostek organizacyjnych uczelni czynności związane z niezakończonymi postępowaniami w sprawie nadania stopnia, wszczęte do 30 kwietnia 2019 r. Zgodnie z przepisami nowej ustawy, rady jednostek organizacyjnych nie będą już inicjować postępowań w sprawie nadania tytułu profesora. Postępowania w sprawie nadania tytułu profesora od 1 października 2019 r. są wszczynane na wniosek osoby zainteresowanej.

Jesienią br. zostaną ogłoszone wyniki pierwszego konkursu w ramach programu „Inicjatywa doskonałości – uczelnia badawcza”. Warunki przystąpienia do ogłoszonego w marcu konkursu spełniło 20 uczelni. Wszystkie uprawnione uczelnie przeprowadziły pogłębioną diagnozę swojej działalności i opracowały plany podniesienia jakości działalności naukowej oraz poziomu kształcenia, stanowiące część wniosku konkursowego. Międzynarodowy zespół ekspertów przygotowuje aktualnie raporty zawierające ocenę propozycji uczelni, biorąc także pod uwagę wnioski z wrześniowych spotkań z przedstawicielami wszystkich szkół wyższych uczestniczących w konkursie.

Temat wdrażania Konstytucji dla Nauki jest dobrą okazją do przypomnienia kwestii zaangażowania w pozyskiwanie dodatkowych środków na finansowanie badań naukowych i inne inicjatywy.
KdN poprzez koncentrację na doskonałości naukowej stymuluje udział w międzynarodowych programach wspierających badania i innowacje. Największą tego typu inicjatywą jest Horyzont 2020. Wchodzimy właśnie w ostatnią fazę wdrażania tego programu ‒ tej jesieni ogłaszane są ostatnie konkursy, w ramach których można uzyskać ok. 11 mld euro. To gigantyczna suma, której efektem będą cytowane w najlepszych czasopismach publikacje, wyniki badań, które będą mogły być podstawą do przygotowania nowych produktów i usług oraz innowacyjne projekty wdrażane przez najbardziej ambitnych przedsiębiorców Europy.

Obecnie udział polskich jednostek w pozyskiwaniu środków z programu jest na bardzo niskim poziomie. Rząd RP stawia ambitny cel uzyskania do 2027 r. co najmniej 3% udziału w budżecie przeznaczonym na finansowanie badań i innowacji. MNiSW wspiera i będzie wspierać projektodawców w uzyskaniu finansowania z tego źródła, ale największa praca jest do wykonania na poziomie samych uczelni, instytutów oraz przedsiębiorców. Ministerstwo będzie tę pracę doceniać – można to dostrzec już choćby w rozporządzeniu dotyczącym ewaluacji działalności naukowej, gdzie projekty z Horyzontu 2020 mają zdecydowanie wyższą wagę niż dotychczas.

Warto na koniec wspomnieć, że rozpoczął się trzeci rok działalności Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej, która poprzez wspieranie mobilności akademickiej i współpracy międzynarodowej wzmacnia potencjał polskich uczelni. Do tej pory NAWA opracowała ponad 20 propozycji programów w różnych obszarach funkcjonowania Agencji, w tym bezpośrednio skierowanych do uczelni, tj. Polskie Powroty, Akademickie Partnerstwa Międzynarodowe, PROM – Międzynarodowa wymiana stypendialna doktorantów i kadry akademickiej, STER – Stypendia doktorskie dla cudzoziemców i KATAMARAN ‒ Przygotowanie i realizacja wspólnych studiów II stopnia. Agencja jest również odpowiedzialna za koordynację promocji nauki i szkolnictwa wyższego na arenie międzynarodowej.