Celem tej ustawy jest poszerzenie autonomii, ponieważ autonomia uczelni jest nie tylko kwestią poszanowania tradycji, ale przede wszystkim jest warunkiem sine qua non rozwoju nauki i szkolnictwa wyższego. Prawdziwa autonomia musi pozwolić uczelniom elastycznie reagować i kształtować swoją misję, strukturę i działalność zgodnie z własnymi potrzebami, ambicjami i marzeniami. Prawdziwa autonomia musi pozwolić uszanować i wykorzystać fakt, że świat akademicki jest wewnętrzne bardzo zróżnicowany i bogaty.

Jarosław Gowin

Jednym z głównych filarów reformy nauki i szkolnictwa wyższego jest zapewnienie stabilnych fundamentów dla wolności akademickiej. Jednocześnie mając na uwadze ambitne cele, które stawia przed sobą świat polskiej nauki, konieczne są dobrze przemyślane zmiany w zarządzaniu uczelniami.

Świat akademicki to również agencje rządowe i instytucje wspierające obszar nauki i szkolnictwa wyższego. To również organizacje przedstawicielskie, które w rzeczowy sposób przedstawiają swój punkt widzenia na stojące przed nami wyzwania.

Struktura uczelni

Gospodarzem świata akademickiego pozostaje wspólnota uczelni, która zostaje prawnie umocowana w ustawie. Zgodnie z projektem wspólnotę uczelni stanowią studenci, doktoranci, nauczyciele akademiccy i inni pracownicy uczelni.

Wyboru władz uczelni dokonywać będzie samo środowisko akademickie, co zapewni realizację konstytucyjnej zasady autonomii uczelni. Jednocześnie wskazani przez senat przedstawiciele interesariuszy zewnętrznych będą mieć także wpływ na wybór rektora, co zapewnia skuteczniejsze zarządzanie uczelnią oraz bliższą współpracę uczelni z otoczeniem społeczno-gospodarczym.

Kadencja rektora, senatu oraz rady uczelni trwa 4 lata.

Powoływanie organów uczelni publicznej

Statut

Statut uczelni określi m.in.: sposób powoływania organów uczelni (uwzględniając przy tym wymogi ustawowe), skład rady uczelni oraz senatu (uwzględniając przy tym wymogi ustawowe), zasady sprawowania wewnętrznego nadzoru nad aktami wydawanymi przez organy uczelni, funkcje kierownicze w uczelni, tryb nadawania tytułu doktora honoris causa, zasady prowadzenia działalności gospodarczej przez uczelnię, tryb ustalania regulaminu organizacyjnego, zasady organizowania zgromadzeń na terenie uczelni.

Senat

Najważniejsze kompetencje: uchwalanie statutu i regulaminu studiów, opiniowanie projektu statutu oraz projektu strategii uczelni, powoływanie i odwoływanie członków rady uczelni, przeprowadzanie oceny funkcjonowania uczelni, w tym realizacji strategii uczelni, nadawanie stopni naukowych, także w zakresie sztuki, i tytułu doktora honoris causa, określanie programów studiów oraz studiów podyplomowych.

Senaty uczelni uchwalą nowe statuty uczelni na podstawie przepisów przejściowych w terminie do 12 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy.

Rektor

Najważniejsze kompetencje: zarządzanie uczelnią, przygotowywanie projektów statutu oraz strategii uczelni, powoływanie osób do pełnienia funkcji kierowniczych w uczelni, prowadzenie gospodarki finansowej uczelni, prowadzenie polityki kadrowej w uczelni (na zasadach określonych w ustawie), ustalanie szczegółowej struktury organizacyjnej uczelni, ustalanie zasad działania administracji uczelni.

Kandydatów wskazuje rada uczelni, a rektora wybiera kolegium elektorów. 2020 rok – koniec kadencji rektorów wybranych na starych zasadach.

Rada uczelni

To nowy organ uczelniany, wprowadzony przez Konstytucję dla Nauki. Ma za zadanie stworzyć nowe możliwości dla profesjonalnego zarządzania uczelniami oraz otworzyć uczelnię na szerszą współpracę z otoczeniem społeczno-gospodarczym.

Najważniejsze kompetencje rady to: uchwalanie strategii uczelni, sprawowanie nadzoru nad gospodarką finansową uczelni, sprawowanie nadzoru nad zarządzaniem uczelnią, wskazywanie kandydatów na rektora, opiniowanie planu rzeczowo-finansowego i sprawozdania z jego wykonania.

Ograniczony udział interesariuszy zewnętrznych w zarządzaniu uczelniami nie sprzyjał otwartości uczelni na otoczenie społeczno-gospodarcze, dlatego też w nowym organie, radzie uczelni, ponad 50% składu będzie wybranych przez senat spoza wspólnoty uczelni. W składzie rady uczelni znajdzie się 6-8 osób powołanych przez senat oraz 1 przewodniczący samorządu studenckiego (z mocy prawa). Rada uczelni wybierze przewodniczącego spośród członków pochodzących spoza wspólnoty uczelni.

Instytucje przedstawicielskie

Szanując dorobek instytucji przedstawicielskich w nowej ustawie podkreślono ich istotną rolę w rozwijaniu nauki i szkolnictwa wyższego. Ustawa ugruntowała dotychczasową pozycję:

  • Rady Głównej Nauki i Szkolnictwa Wyższego,
  • Konferencji Rektorów Akademickich Szkół Polskich,
  • Konferencji Rektorów Zawodowych Szkół Polskich,
  • Parlamentu Studentów Rzeczypospolitej Polskiej,
  • Krajowej Reprezentacji Doktorantów.

Wsłuchując się w głos środowiska rektorów państwowych wyższych szkół zawodowych ustawa przewiduje ustawowe umocowanie Konferencji Rektorów Publicznych Uczelni Zawodowych.

Zwiększenie autonomii uczelni

Konstytucja dla Nauki służy zwiększeniu autonomii i swobody działania uczelni. Wypracowano mechanizmy, które będą sprzyjać doskonaleniu się uczelni w zakresie wybranej kompozycji funkcji edukacyjnych i badawczych.

  • Ograniczenie regulacji ustawowych

Zakres regulacji ustawowych w odniesieniu do ustroju szkół wyższych odnosi się do najistotniejszych aspektów działalności uczelni. Konstytucja dla Nauki radykalnie zmniejsza liczbę przepisów wykonawczych. Przerost ich liczby przyczynia się bowiem do braku stabilności prawa i pogłębienia problemu biurokracji. Podstawowym dokumentem regulującym funkcjonowanie uczelni będzie statut. Takie rozwiązanie wzmocni autonomię, dając uczelniom większą swobodę m. in. w określaniu własnych struktur organizacyjnych, ale tym samym zwiększa odpowiedzialność za jakość kształcenia i działalność naukową.

Obecnie do czterech ustaw, których materia włączona jest do KDN wydanych jest aż 80 rozporządzeń. Dzięki reformie ograniczymy tę liczbę o ponad połowę.

  • Przesunięcie zarządzania z podstawowych jednostek na poziom całej uczelni

Nastąpi przesunięcie akcentu zarządzania z podstawowych jednostek organizacyjnych na poziom całej uczelni, co spowoduje wzmocnienie współpracy pomiędzy poszczególnymi dyscyplinami nauk.

  • Uczelnia będzie oceniana jako całość, a nie jako poszczególne wydziały.

Uprawnienia do prowadzenia studiów, nadawania stopni naukowych zostaną przeniesione na poziom uczelni. Również ewaluacja jakości działalności naukowej będzie przeprowadzana w ramach poszczególnych dyscyplin w ramach całej uczelni.

  • Samo środowisko akademickie będzie wybierać władze uczelni

Wyboru władz uczelni dokonywać będzie samo środowisko akademickie, co zapewni realizację konstytucyjnej zasady autonomii uczelni. Jednocześnie wskazani przez senat uczelni przedstawiciele interesariuszy zewnętrznych będą mieli pozytywny wpływ na efektywniejsze zarządzanie.

  • Łatwiejsze zarządzanie strumieniami finansowania

Połączenie licznych strumieni finansowania, które trafiają do uczelni oraz innych podmiotów, spowoduje, że uczelnie w elastyczny sposób będą mogły podchodzić do wydatkowania otrzymanych środków. W nowych regulacjach odchodzi się od absurdalnego “znakowania” każdej złotówki.

Uczelnie federacyjne

Wychodząc naprzeciw postulatom środowiska akademickiego w zakresie ścisłej współpracy pomiędzy uczelniami oraz innymi podmiotami naukowymi w nowej ustawie przewidziano możliwość powstawania uczelni federacyjnych służących integracji potencjału naukowego.

Uczelnię federacyjną będzie mogła utworzyć publiczna uczelnia akademicka wraz z inną publiczną uczelnią akademicką, instytutem badawczym, instytutem naukowym Polskiej Akademii Nauk lub międzynarodowym instytutem naukowym, jeżeli mają siedzibę w tym samym województwie. Jedna uczelnia może wchodzić w skład tylko jednej uczelni federacyjnej.

Uczelnia federacyjna będzie: posiadać osobowość prawną, otrzymywać z budżetu państwa środki finansowe na realizację swoich zadań, posiadać zdolność do występowania o środki na prowadzenie działalności badawczej, dydaktycznej i organizacyjnej.

Dorobek naukowy uczelni federacyjnej będzie tworzony przez pracowników wszystkich podmiotów wchodzących w skład federacji (pracownicy i ich osiągnięcia są afiliowane także przy podmiocie, w którym są zatrudnieni). Jakość działalności naukowej prowadzonej przez federację w ramach realizowanych przez nią zadań podlegać będzie ewaluacji na ogólnych zasadach, przy czym przy ocenie spełniania kryteriów ewaluacji uwzględniany będzie łączny dorobek podmiotów wchodzących w jej skład.

Nadzór

Minister szkolnictwa wyższego i nauki będzie, tak jak dotychczas, sprawował nadzór nad uczelniami, uczelniami federacyjnymi i związkami uczelni w zakresie zgodności działania z przepisami prawa, pozwoleniem na utworzenie kierunku studiów oraz prawidłowości wydatkowania środków publicznych, a także nad instytutami naukowymi Polskiej Akademii Nauk, instytutami badawczymi i międzynarodowymi instytutami naukowymi w zakresie zgodności działania z przepisami dotyczącymi kształcenia w szkole doktorskiej oraz prawidłowości wydatkowania środków publicznych przekazanych przez ministra.

W ustawie przewidziano wprowadzenie katalogu kar administracyjnych w wysokości od 5 do 100 tysięcy złotych nakładanych przez ministra na uczelnie, które:

  • będą prowadziły studia bez pozwolenia,
  • naruszą obowiązki informacyjne, w tym w zakresie konkursów na stanowiska nauczycieli akademickich
  • oraz w postępowaniach o nadanie stopni naukowych,
  • nie wprowadzą danych do systemu POL-on,
  • będą pobierały od studentów opłaty niezgodnie z zasadami określonymi w projekcie,
  • będą naruszały obowiązki w zakresie zapewniania studentom i doktorantom możliwości kontunuowania
  • kształcenia w innej szkole wyższej,
  • będą naruszały terminy wydawania dyplomów.

Finanse uczelni

Barierą dla sprawnego zarządzania uczelnią jest ograniczona elastyczność w wydatkowaniu środków przydzielanych z budżetu państwa. Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego odpowiada za ponad kilkadziesiąt strumieni finansowania w ramach szkolnictwa wyższego i nauki, z odrębnymi zasadami co do możliwego zakresu wydatkowania środków. Liczba strumieni finansowania uniemożliwia osiągnięcie efektu synergii pomiędzy tymi strumieniami oraz prowadzenie elastycznej gospodarki finansowej uczelni (przykładowo: z obecnej dotacji statutowej uczelnia może sfinansować wyłącznie wynagrodzenie pracownika naukowego, ale nie pracownika naukowo-dydaktycznego).

Zmiany w zakresie zasad finansowania systemu szkolnictwa wyższego i nauki, w tym m.in. istotna integracja strumieni finansowania, zwłaszcza w odniesieniu do uczelni. Uczelnie będą dostawały jedną dotację badawczo-dydaktyczną przeznaczoną na utrzymanie potencjału dydaktycznego (w tym: kształcenie na studiach stacjonarnych, utrzymanie uczelni, w tym domów i stołówek studenckich, rozwój zawodowy nauczycieli akademickich) oraz utrzymanie potencjału badawczego (w tym: zakup i wytworzenie aparatury naukowo-badawczej o wartości nieprzekraczającej 500 tys. zł oraz kształcenie w szkole doktorskiej).