To absolwenci stanowią o sile uczelni, jej prestiżu i renomie. To właśnie oni, jeszcze jako studenci i doktoranci, stanowią największą część społeczności akademickiej. Uczelnie powinny być kuźnią przyszłych polskich elit. To jedno z kluczowych wyzwań reformy. Dlatego wprowadzamy szereg rozwiązań, które mają zapewnić wysoki poziom studiów oraz zagwarantować doktorantom optymalne warunki do prowadzenia badań naukowych.

Jarosław Gowin

Obecny system studiów

W Polsce studiuje ponad 1,3 mln studentów na 398 uczelniach. Wśród problemów obecnego systemu można wyróżnić:

  • niedopasowanie struktury systemu szkolnictwa wyższego do wyzwań społecznych i gospodarczych,
  • niezadowalająca jakość kształcenia na studiach wyższych, szczególnie w trybie niestacjonarnym,
  • brak mechanizmów realnej ochrony praw studentów,
  • niski status dydaktycznej ścieżki kariery akademickiej, w porównaniu do ścieżki naukowej, co skutecznie ogranicza motywację do osiągania przez nauczycieli akademickich doskonałości w zakresie dydaktyki akademickiej,
  • biurokratyzacja systemu kształcenia, zarówno w odniesieniu do warunków tworzenia studiów jak i procedur akredytacyjnych.

Prawa studentów i rozwiązania projakościowe

Reforma wprowadza nowe rozwiązania w zakresie dodatkowej ochrony praw studenta. W miejsce dotychczasowego modelu zawierania umów student-uczelnia, reforma wprowadza skuteczniejsze rozwiązania:

  • Uczelnia będzie musiała ustalać wysokość wszelkich opłat na cały okres studiów. Jeśli w międzyczasie nałoży na studenta dodatkowe opłaty będzie mogła być ukarana przez ministra nauki i szkolnictwa wyższego karą pieniężną w wysokości do 50 tysięcy złotych.
  • Uczelnia będzie miała 30 dni na wydanie dyplomu swojemu absolwentowi. Jeżeli tego nie zrobi, może otrzymać karę w wysokości do 5 tysięcy złotych.

Dodatkowo zostaje zachowana zasada bezpłatności studiów stacjonarnych w uczelniach publicznych, utrzymanie dotychczasowego systemu stypendialnego dla studentów oraz utrzymanie dotychczasowych przywilejów studenckich m.in. 50% ulgi w opłatach za przejazdy publicznymi środkami komunikacji miejskiej.

W ramach rozwiązań projakościowych Konstytucja dla Nauki:

  • wprowadza możliwość przeprowadzania egzaminów wstępnych na każdy kierunek studiów (wynik rekrutacji będzie stanowić w co najmniej 50% wynik z matury, a w maksymalnie 50% wynik egzaminu wstępnego),
  • wydłuża czas trwania studiów niestacjonarnych: przy studiach I i II stopnia o jeden semestr, przy studiach jednolitych magisterskich o jeden rok,
  • wzmacnia rolę Polskiej Komisji Akredytacyjnej w ocenie jakości kształcenia,
  • upraszcza warunki prowadzenia studiów wspólnie z zagranicznymi uczelniami,
  • umożliwia rekrutację na studia w ramach obszarów i wybór docelowego kierunku studiów po I roku studiów (uprawnienia do prowadzenia studiów będą przypisane do uczelni, jako całości),
  • wzmacnia udział studentów w badaniach naukowych podczas studiów,
  • studia o profilu praktycznym (I stopnia oraz jednolite magisterskie) będą obejmować co najmniej 6 miesięcy praktyk studenckich.

Obecny system kształcenia doktorantów

Dzisiejsi doktoranci w przyszłości będą tworzyć elity intelektualne Polski – kadrę akademicką, a także kadrę wysokiej klasy specjalistów pracujących na potrzeby polskiej gospodarki. Tymczasem obecny model uzyskiwania stopnia doktora, oparty przede wszystkim na studiach doktoranckich, jest powszechnie uznawany za dysfunkcyjny.

Wśród głównych problemów związanych z kształceniem doktorantów wymienia się:

  • umasowienie studiów doktoranckich,
  • coraz większe upodabnianie się studiów doktoranckich do zwykłych studiów wyższych,
  • bariery utrudniające prowadzenie interdyscyplinarnych prac badawczych w ramach doktoratu,
  • brak skutecznej, zewnętrznej oceny jakości kształcenia,
  • niski poziom umiędzynarodowienia,
  • niezadowalający poziom naukowy prac doktorskich,
  • niską efektywność mierzoną relacją pomiędzy liczbą rozpoczynających studia doktoranckie a liczbą osób uzyskujących stopień doktora,
  • brak odpowiedniego wsparcia finansowego dla doktorantów, co wymusza podjęcie
  • dodatkowej pracy, a w efekcie negatywnie wpływa na możliwości zaangażowania się w badania naukowe i przygotowanie rozprawy doktorskiej.

Mimo dynamicznego wzrostu liczby doktorantów po 2008 r. (wzrost liczby doktorantów o 1/3, a uczestników stacjonarnych studiów doktoranckich – o blisko 2/3) w znikomym stopniu zmieniła się liczba nadawanych stopni doktora, która zatrzymała się na poziomie 6 tys. rocznie. Z drugiej strony, mamy relatywnie niską, w porównaniu do krajów rozwiniętych, liczbę nadawanych stopni doktora.

Nowy model kształcenia doktorantów

Projekt ustawy o szkolnictwie wyższym i nauce wprowadza nowy model uzyskiwania stopnia doktora oparty na dwóch trybach:

  • kształcenie w szkołach doktorskich, które zastąpi studia doktoranckie i nie będzie uwzględniało formy „niestacjonarnej”,
  • tryb eksternistyczny, stanowiący kontynuację tzw. ścieżki „z wolnej stopy”.

Szkoła doktorska będzie mogła być utworzona docelowo dla co najmniej dwóch dyscyplin naukowych (według nowej klasyfikacji dziedzin i dyscyplin), w których uczelnia posiada co najmniej kategorię B+ uzyskaną w ramach ewaluacji jakości działalności naukowej. Szkoły doktorskie będą mogły być także tworzone na tych samych warunkach przez instytuty naukowe Polskiej Akademii Nauk, instytuty badawcze albo międzynarodowe instytuty naukowe jak również wspólnie przez te podmioty.

Rozwiązania mające na celu podniesienie jakości rozpraw doktorskich:

  • interdyscyplinarność w badaniach naukowych,
  • kształcenie zaawansowanych kompetencji,
  • powszechny system stypendialny dla doktorantów,
  • podmiot prowadzący szkołę doktorską będzie musiał posiadać kategorię naukową co najmniej B+ w dwóch dyscyplinach. Możliwe będzie też tworzenie szkół pomiędzy uprawnionymi do tego podmiotami,
  • ewaluacja śródokresowa postępów w przygotowaniu rozprawy doktorskiej (z udziałem recenzentów zewnętrznych) przeprowadzona w oparciu o indywidualny plan badawczy, której pozytywny wynik będzie przepustką do dalszego kształcenia oraz warunkiem uzyskania wyższego stypendium,
  • wprowadzenie trzeciego recenzenta spoza instytucji, w której przygotowywana jest rozprawa doktorska,
  • wprowadzenie ewaluacji szkół doktorskich przez Radę Doskonałości Naukowe,
  • wprowadzenie realnej weryfikacji znajomości języka obcego na poziomie C1 poprzez wymóg posiadania właściwego certyfikatu,
  • wprowadzenie jawności treści rozpraw doktorskich przed obroną.

INSPIRACJE MIĘDZYNARODOWE

NIEMCY – od roku od roku 2005 działają szkoły doktorskie sensu stricte (niem. Graduiertenschule, ang. graduate school) – mają interdyscyplinarny, oparty o etapy kształcenia i samodzielną pracę badawczą, charakter prowadzenia zajęć dydaktycznych przez doktoranta jest wpisany w program kształcenia

DANIA (i inne państwa nordyckie) – szkoły doktorskie są podstawowym trybem realizowania doktoratu. Studia trwają 3-4 lata w oparciu o indywidualny plan studiów doktorskich, a postępy doktorantów są mierzone w formie corocznej weryfikacji postępów pracy nad doktoratem („kroków milowych”) albo w formie oceny śródokresowej.