To absolwenci stanowią o sile uczelni, jej prestiżu i renomie. To właśnie oni, jeszcze jako studenci i doktoranci, stanowią największą część społeczności akademickiej. Uczelnie powinny być kuźnią przyszłych polskich elit. To jedno z kluczowych wyzwań reformy. Dlatego wprowadzamy szereg rozwiązań, które mają zapewnić wysoki poziom studiów oraz zagwarantować doktorantom optymalne warunki do prowadzenia badań naukowych.

Jarosław Gowin

Obecny system studiów

W Polsce studiuje ponad 1,3 mln studentów na 398 uczelniach. Wśród problemów obecnego systemu można wyróżnić:

  • niedopasowanie struktury systemu szkolnictwa wyższego do wyzwań społecznych i gospodarczych,
  • niezadowalająca jakość kształcenia na studiach wyższych, szczególnie w trybie niestacjonarnym,
  • brak mechanizmów realnej ochrony praw studentów,
  • niski status dydaktycznej ścieżki kariery akademickiej, w porównaniu do ścieżki naukowej, co skutecznie ogranicza motywację do osiągania przez nauczycieli akademickich doskonałości w zakresie dydaktyki akademickiej,
  • biurokratyzacja systemu kształcenia, zarówno w odniesieniu do warunków tworzenia studiów jak i procedur akredytacyjnych.

Prawa studentów i rozwiązania projakościowe

Reforma wprowadza nowe rozwiązania w zakresie dodatkowej ochrony praw studenta. W miejsce dotychczasowego modelu zawierania umów student-uczelnia, reforma wprowadza skuteczniejsze rozwiązania:

  • Uczelnia będzie musiała ustalać wysokość wszelkich opłat na cały okres studiów. Jeśli w międzyczasie nałoży na studenta dodatkowe opłaty będzie mogła być ukarana przez ministra nauki i szkolnictwa wyższego karą pieniężną w wysokości do 50 tysięcy złotych.
  • Uczelnia będzie miała 30 dni na wydanie dyplomu swojemu absolwentowi. Jeżeli tego nie zrobi, może otrzymać karę w wysokości do 5 tysięcy złotych.

Dodatkowo zostaje zachowana zasada bezpłatności studiów stacjonarnych w uczelniach publicznych, utrzymanie dotychczasowego systemu stypendialnego dla studentów oraz utrzymanie dotychczasowych przywilejów studenckich m.in. 50% ulgi w opłatach za przejazdy publicznymi środkami komunikacji miejskiej.

W ramach rozwiązań projakościowych Konstytucja dla Nauki:

  • wprowadza możliwość przeprowadzania egzaminów wstępnych na każdy kierunek studiów (wynik rekrutacji będzie stanowić w co najmniej 50% wynik z matury, a w maksymalnie 50% wynik egzaminu wstępnego),
  • wydłuża czas trwania studiów niestacjonarnych: przy studiach I i II stopnia o jeden semestr, przy studiach jednolitych magisterskich o jeden rok,
  • wzmacnia rolę Polskiej Komisji Akredytacyjnej w ocenie jakości kształcenia,
  • upraszcza warunki prowadzenia studiów wspólnie z zagranicznymi uczelniami,
  • umożliwia rekrutację na studia w ramach obszarów i wybór docelowego kierunku studiów po I roku studiów (uprawnienia do prowadzenia studiów będą przypisane do uczelni, jako całości),
  • wzmacnia udział studentów w badaniach naukowych podczas studiów,
  • studia o profilu praktycznym (I stopnia oraz jednolite magisterskie) będą obejmować co najmniej 6 miesięcy praktyk studenckich.

Obecny system kształcenia doktorantów

Dzisiejsi doktoranci w przyszłości będą tworzyć elity intelektualne Polski – kadrę akademicką, a także kadrę wysokiej klasy specjalistów pracujących na potrzeby polskiej gospodarki. Tymczasem obecny model uzyskiwania stopnia doktora, oparty przede wszystkim na studiach doktoranckich, jest powszechnie uznawany za dysfunkcyjny.

Wśród głównych problemów związanych z kształceniem doktorantów wymienia się:

  • umasowienie studiów doktoranckich,
  • coraz większe upodabnianie się studiów doktoranckich do zwykłych studiów wyższych,
  • bariery utrudniające prowadzenie interdyscyplinarnych prac badawczych w ramach doktoratu,
  • brak skutecznej, zewnętrznej oceny jakości kształcenia,
  • niski poziom umiędzynarodowienia,
  • niezadowalający poziom naukowy prac doktorskich,
  • niską efektywność mierzoną relacją pomiędzy liczbą rozpoczynających studia doktoranckie a liczbą osób uzyskujących stopień doktora,
  • brak odpowiedniego wsparcia finansowego dla doktorantów, co wymusza podjęcie
  • dodatkowej pracy, a w efekcie negatywnie wpływa na możliwości zaangażowania się w badania naukowe i przygotowanie rozprawy doktorskiej.

Mimo dynamicznego wzrostu liczby doktorantów po 2008 r. (wzrost liczby doktorantów o 1/3, a uczestników stacjonarnych studiów doktoranckich – o blisko 2/3) w znikomym stopniu zmieniła się liczba nadawanych stopni doktora, która zatrzymała się na poziomie 6 tys. rocznie. Z drugiej strony, mamy relatywnie niską, w porównaniu do krajów rozwiniętych, liczbę nadawanych stopni doktora.

Nowy model kształcenia doktorantów

Projekt ustawy o szkolnictwie wyższym i nauce wprowadza nowy model uzyskiwania stopnia doktora oparty na dwóch trybach:

  • kształcenie w szkołach doktorskich, które zastąpi studia doktoranckie i nie będzie uwzględniało formy „niestacjonarnej”,
  • tryb eksternistyczny, stanowiący kontynuację tzw. ścieżki „z wolnej stopy”.

Szkoła doktorska będzie mogła być utworzona docelowo dla co najmniej dwóch dyscyplin naukowych (według nowej klasyfikacji dziedzin i dyscyplin), w których uczelnia posiada co najmniej kategorię B+ uzyskaną w ramach ewaluacji jakości działalności naukowej. Szkoły doktorskie będą mogły być także tworzone na tych samych warunkach przez instytuty naukowe Polskiej Akademii Nauk, instytuty badawcze albo międzynarodowe instytuty naukowe jak również wspólnie przez te podmioty.

Rozwiązania mające na celu podniesienie jakości rozpraw doktorskich:

  • interdyscyplinarność w badaniach naukowych,
  • kształcenie zaawansowanych kompetencji,
  • powszechny system stypendialny dla doktorantów,
  • podmiot prowadzący szkołę doktorską będzie musiał posiadać kategorię naukową co najmniej B+ w dwóch dyscyplinach. Możliwe będzie też tworzenie szkół pomiędzy uprawnionymi do tego podmiotami,
  • ewaluacja śródokresowa postępów w przygotowaniu rozprawy doktorskiej (z udziałem recenzentów zewnętrznych) przeprowadzona w oparciu o indywidualny plan badawczy, której pozytywny wynik będzie przepustką do dalszego kształcenia oraz warunkiem uzyskania wyższego stypendium,
  • wprowadzenie trzeciego recenzenta spoza instytucji, w której przygotowywana jest rozprawa doktorska,
  • wprowadzenie ewaluacji szkół doktorskich przez Radę Doskonałości Naukowe,
  • wprowadzenie realnej weryfikacji znajomości języka obcego na poziomie C1 poprzez wymóg posiadania właściwego certyfikatu,
  • wprowadzenie jawności treści rozpraw doktorskich przed obroną.

INSPIRACJE MIĘDZYNARODOWE

NIEMCY – od roku od roku 2005 działają szkoły doktorskie sensu stricte (niem. Graduiertenschule, ang. graduate school) – mają interdyscyplinarny, oparty o etapy kształcenia i samodzielną pracę badawczą, charakter prowadzenia zajęć dydaktycznych przez doktoranta jest wpisany w program kształcenia

DANIA (i inne państwa nordyckie) – szkoły doktorskie są podstawowym trybem realizowania doktoratu. Studia trwają 3-4 lata w oparciu o indywidualny plan studiów doktorskich, a postępy doktorantów są mierzone w formie corocznej weryfikacji postępów pracy nad doktoratem („kroków milowych”) albo w formie oceny śródokresowej.

KSZTAŁCENIE DOKTORANTÓW: PYTANIA I ODPOWIEDZI

Ile maksymalnie godzin zajęć ze studentami może rocznie mieć doktorant?

Regulacja w tym zakresie jest uwzględniona w projekcie. Zgodnie z art. 196 ust. 5 projektu ustawy „Program kształcenia może przewidywać odbywanie praktyk zawodowych w formie prowadzenia zajęć lub uczestniczenia w ich prowadzeniu, w wymiarze nieprzekraczającym 90 godzin dydaktycznych rocznie”. (odpowiedź z dnia 26.10.2017 r. )

Czy w szkołach doktorskich będzie można robić doktorat wdrożeniowy?

Jak najbardziej. Ustawa, co prawda, nie przewiduje wprost programu o nazwie „doktorat wdrożeniowy” (podobnie jak innych programów – proponowane przepisy dotyczące ogłaszania programów są dużo elastyczniejsze niż aktualne). Natomiast projekt ustawy umożliwia jego kontynuację w ramach szkoły doktorskiej. (odpowiedź z dnia 26.10.2017 r. )

Czy będąc w szkole doktorskiej, będzie można jednocześnie pracować na umowę zlecenie lub umowę o pracę? Jaki będzie maksymalny wymiar tej pracy?

Zgodnie z projektem „doktorant nie może być zatrudniony jako nauczyciel akademicki ani pracownik naukowy”. Zakaz nie dotyczy jednak zatrudnienia w celu realizacji projektu badawczego. Co do zasady ustawa nie przewiduje zakazu zatrudnienia na umowę zlecenie czy umowę o pracę w charakterze innym niż nauczyciel akademicki lub pracownik naukowy. (odpowiedź z dnia 26.10.2017 r. )

Co z obecnymi doktorantami?

Doktoranci, którzy rozpoczną studia doktoranckie przed rokiem akademickim 2019/2020, kontynuują studia doktoranckie na dotychczasowych zasadach. W praktyce zasada ta będzie odnosić się także do osób, które rozpoczną studia doktoranckie w roku akademickim 2017/2018.

Doktoranci kontynuujący studia doktoranckie według dotychczasowych zasad mają prawo ubiegać się o wsparcie finansowe również według dotychczasowych zasad, tj. o:

  • stypendium doktoranckie, które powinno być zapewnione co najmniej połowie doktorantów odbywających studia doktoranckie według zasad dotychczasowych w wysokości co najmniej 60% minimalnego wynagrodzenia asystenta (aktualnie minimalne wynagrodzenie asystenta wynosi 2450 zł)
  • zwiększenie stypendium doktoranckiego z dotacji projakościowej
  • stypendia z funduszu pomocy materialnej (stypendium socjalne, stypendium rektora dla najlepszych doktorantów, stypendium dla osób niepełnosprawnych, zapomoga)
  • stypendia finansowane przez jednostki samorządu terytorialnego, osoby prawne i fizyczne. Wyjątkiem w tym zakresie będą stypendia ministra za wybitne osiągnięcia, które po raz ostatni zostaną przyznane doktorantom w roku akademickim 2018/2019. W to miejsce doktoranci uzyskają możliwość ubiegania się o stypendium ministra dla wybitnych młodych naukowców (dotychczas warunkiem ubiegania się o stypendia dla młodych naukowców było zatrudnienie w jednostce naukowej).

Przewody doktorskie będą wszczynane na dotychczasowych zasadach do 30 kwietnia 2019 r., z zastrzeżeniem, że przewody wszczęte przed 1 maja 2019 r. i niezamknięte do 31 grudnia 2020 r. będą z końcem 2020 r. z mocy prawa umorzone.

Doktoranci odbywający studia doktoranckie na dotychczasowych zasadach, którym nie zostaną wszczęte przewody doktorskie do 30 kwietnia 2019 r., będą mogli ubiegać się o wszczęcie postępowania o nadanie stopnia doktora od 1 października 2019 r. według nowych zasad (w okresie  od 1 maja do 30 września 2019 r. nie będą wszczynane nowe postępowania o nadanie stopnia). Dodatkowym wymogiem będzie złożenie wniosku o wyznaczenie promotora i promotorów. (odpowiedź z dnia 26.10.2017 r. )

Zgodnie w projektem stypendium doktoranckie ma wzrosnąć do 110% i 170% wysokości minimalnej krajowej płacy. W środowisku doktoranckim pojawiły się jednak informacje, że wg nowej ustawy od stypendium mają być pobierane składki na ubezpieczenie. Pytanie zatem czy i w jakiej wysokości będzie stypendium doktoranckie?

Projekt przewiduje, że nieopodatkowane stypendia doktoranckie będą podlegały systemowi ubezpieczeń społecznych. Dzięki temu nie dochodzi do przerwania na ok. 4 lata (lub opóźnienia o ten sam okres) rozpoczęcia gromadzenia kapitału emerytalnego. Jednocześnie naszą intencją jest, aby ubezpieczenie zdrowotne doktorantów było oparte na aktualnych zasadach. To oznacza, że przy wynagrodzeniu minimalnym 2 100 zł (wynagrodzenie minimalne na 2018 r.) wysokość stypendium doktoranckiego pomniejszonego o składkę rentową i emerytalną wynosiłoby co najmniej

1) przed oceną śródokresową: 2 049,89 zł netto

2) po ocenie śródokresowej: 3 168,02 zł netto.
Pragniemy podkreślić, że jest to stypendium minimalne i może być uzupełnione dodatkowo przez uczelnię, o środki z grantów lub o stypendium dla wybitnych młodych naukowców. Kwestia oskładkowania oraz wysokości stypendium jest nadal przedmiotem konsultacji społecznych. (odpowiedź z dnia 26.10.2017 r. )

Art. 98 ust. 3 mówi o maksymalnej kwocie stypendium dla studentów (nie może przekroczyć minimalnej krajowej). Nie ma takiego ograniczenia co do doktorantów w projekcie. Czy wg MNISW nie powinno go być? Znam przypadki kiedy pojedynczy doktoranci mieli po 10‒11 tys. zł stypendiów a cała reszta nie.

Projekt przewiduje maksymalny okres pobierania stypendium doktoranckiego (przez wszystkich doktorantów) w ramach szkół doktorskich: 4 lata. Wprowadzenie stypendium doktoranckiego wiąże się też z uproszczeniem wsparcia dla doktorantów – system ten będzie bardzo różny od systemu stypendialnego dla studentów. Laureaci stypendium ministra dla wybitnych młodych naukowców będą mogli uzyskać istotne dodatkowe środki finansowe, natomiast mówimy w tym przypadku o najwybitniejszych doktorantach w skali kraju. Pozyskiwanie dodatkowych środków finansowych w konkursach grantowych jest natomiast zjawiskiem pożądanym – nie zamierzamy tu stosować żadnych ograniczeń. (odpowiedź z dnia 26.10.2017 r. )

W nowej ustawie, tak jak w poprzedniej, doktoranci i studenci razem będą mieli 20% składu senatu, rad wydziału, kolegium elektorskiego. Liczba studentów i doktorantów w tych ciałach decydować będzie zależna od proporcji liczby studentów do liczby doktorantów na uczelni. Studentów zawsze jest więcej, więc są liczniej reprezentowani. Jednym z postulatów jest zmniejszenie liczby doktorantów, zatem proporcjonalnie będzie ich jeszcze mniej w porównaniu do studentów. Tym samym, ich interesy będą jeszcze słabiej reprezentowanie w ciałach kolegialnych uczelni. Czy w nowej ustawie planowane są jakieś rozwiązania, które wzmocnią reprezentację doktorantów w ciałach kolegialnych uczelni?

Wymóg 20% udziału studentów i doktorantów w ciałach kolegialnych funkcjonuje od 2005 r. W ciągu 10 kolejnych lat liczba studentów spadła o 28%, zaś liczba doktorantów wzrosła o 32%. Wydaje się więc, że niestabilność w proporcji między liczbą studentów i liczbą doktorantów nie jest dobrą przesłanką do innego niż obecnie ważenia reprezentacji studentów i doktorantów, tym bardziej, że w przypadku liczby studentów dalej mamy do czynienia z tendencją spadkową. Natomiast doktoranci zyskują nowe narzędzie wpływu na funkcjonowanie uczelni i instytutów naukowych – tj. udział w roli ekspertów w ewaluacji szkół doktorskich przeprowadzanej przez nową Komisję Ewaluacji Nauki. (odpowiedź z dnia 26.10.2017 r. )