Zasady ewaluacji działalności naukowej powinny być bodźcem do prowadzenia istotnych badań i zachęcać do podejmowania prawdziwych wyzwań naukowych. Dlatego zmiany w obecnych zasadach parametryzacji są niezbędne. Problemem obecnych regulacji prawnych jest również rozdrobnienie dyscyplin naukowych. Żeby wydobyć potencjał polskich naukowców powinniśmy odejść od wąskich podziałów. Z tego powodu proponujemy konsolidację dyscyplin naukowych w Polsce. Co najważniejsze reforma przewiduje stworzenie silnego wsparcia finansowego dla badań naukowych poprzez uruchomienie tzw. inicjatyw doskonałości.

Jarosław Gowin

Łączenie dyscyplin naukowych

Problemem jest rozdrobniona klasyfikacja obszarów wiedzy, dziedzin i dyscyplin, która jest powiązana z uprawnieniami do prowadzenia studiów wyższych i studiów doktoranckich oraz do nadawania stopni w nauce i sztuce, jest źródłem poważnych problemów w prowadzeniu interdyscyplinarnych badań naukowych. Nie służy też właściwej widoczności zmieniamy na prezencji Polski w światowym obiegu nauki.

Na potrzeby systemu szkolnictwa wyższego i nauki zostanie opracowana nowa klasyfikacja dziedzin i dyscyplin dostosowana do standardów zagranicznych, oparta na klasyfikacji OECD.

Polityka naukowa państwa

Polityka naukowa państwa była dotychczas rozproszona pomiędzy trzy strategie i powiązana z działaniami realizowanymi przez innych członków Rady Ministrów.

Konstytucja dla Nauki zakłada przyjęcie uchwałą Rady Ministrów jednolitego dokumentu określającego politykę naukową, które obejmie obszar badań naukowych i szkolnictwa wyższego, jako komplementarnych dla siebie elementów.

Komitet Polityki Naukowej jest organem pomocniczym ministra nauki i szkolnictwa wyższego w zakresie polityki naukowej państwa. Komitetowi powierzone zostało zadanie przeprowadzania ewaluacji polityki naukowej państwa.

Rada Doskonałości Naukowej

Konstytucja dla Nauki tworzy nową instytucję –  Radę Doskonałości Naukowej, której celem jest działalność na rzecz zapewnienia rozwoju kadry naukowej zgodnie z najwyższymi standardami jakości badań wymaganych do uzyskania stopni naukowych i tytułu naukowego. Docelowo zastąpi dotychczasową Centralną Komisję ds. Stopni i Tytułów Naukowych.

Kadencja RDN trwa 4 lata, a warunkiem członkostwa będzie znaczący i aktualny dorobek naukowy. Członkowie będą wybierani przez osoby posiadające stopień doktora habilitowanego lub tytuł profesora reprezentujące daną dyscyplinę, Każda z dyscyplin będzie reprezentowana przez trzy osoby posiadające stopień doktora.

Nowy system wyboru recenzentów wskazywanych na mocy ustawy przez Radę Doskonałości Naukowej: RDN będzie wskazywać kandydatów na recenzentów w liczbie trzykrotnie przewyższającej liczbę recenzentów wyznaczanych przez RDN w danej sprawie, następnie przeprowadzana będzie procedura losowania.

Pierwsza kadencja RDN rozpocznie się 1 czerwca 2019 r. i zakończy 31 grudnia 2023 r.

Ewaluacja jakości działalności naukowej

W wyniku reformy nastąpi ograniczenie liczby kryteriów uwzględnianych przy ewaluacji. Będą uwzględniane 3 kryteria zamiast dotychczasowych 4 podzielonych na liczne kryteria szczegółowe:

  • poziom naukowy prowadzonych badań naukowych lub prac rozwojowych (mierzony jakością publikacji w ramach oceny parametrycznej oraz liczbą patentów),
  • efekty działalności naukowej (wyrażane w ilości środków finansowych pozyskanych z zewnętrznych źródeł finansowania),
  • wpływ działalności naukowej na funkcjonowanie społeczeństwa i gospodarki (będzie podlegał ocenie eksperckiej).

Koniec z „punktozą”

Obecny system punktowania osiągnięć w czasopismach naukowych doprowadził do sytuacji, w której naukowcy zachęcani są do publikowania wielu przeciętnych lub słabych artykułów naukowych, ponieważ suma punktów uzyskanych w ten sposób jest równa lub wyższa liczbie punktów, które można uzyskać za mające istotne znaczenie dla światowej nauki publikacje w renomowanych polskich i zagranicznych czasopismach. Tak funkcjonujące bodźce systemowe doprowadziły do szkodliwego zjawiska nazywanego w środowisku „punktozą”.

Konstytucja dla Nauki wprowadza mechanizmy wymuszające wydanie listy czasopism, w której liczba punktów za publikacje w najlepszych czasopismach będzie zdecydowanie wyższa niż w czasopismach o niskiej renomie. Podobne rozwiązanie będzie dotyczyło wydawnictw. Celem tej zmiany jest zachęcenie naukowców do prowadzenia ważnych badań, które mają wysoki wkład do rozwoju nauki. Dzięki wskazanym zmianom naukowcom będzie opłacało się publikować rzadziej, ale dobre artykuły. Nie będzie natomiast opłacalne, tak jak dotychczas, publikowanie wielu artykułów o niskiej wartości naukowej.

Komisja Ewaluacji Nauki

Powstaje nowe ciało eksperckie, które ma docelowo zastąpić Komisję Ewaluacji Jednostek Naukowych. Głównym zadaniem będzie ewaluacja działalności naukowej podmiotów prowadzących działalność naukową oraz ewaluacja szkół doktorskich. W składzie będzie 35 osób, w tym: po 4 przedstawicieli poszczególnych dziedzin i 7 osób z doświadczeniem w zakresie polityki naukowej. Reprezentanci dziedzin nauki będą powoływani spośród osób zgłoszonych przez uczelnie, instytuty naukowe PAN, instytuty badawcze oraz międzynarodowe instytuty naukowe. Podmioty te będą mogły zgłaszać po jednym kandydacie w każdej dziedzinie, w ramach której prowadzą działalność naukową, jeżeli co najmniej w połowie dyscyplin w danej dziedzinie będą posiadać kategorie naukowe A+ albo A.

Komitet Ewaluacji Jednostek Naukowych będzie działał w obecnym składzie osobowym do końca 2019 r.

Nowe zasady posiadania uprawnień do nadawania stopni

Ocena badań naukowych w ramach całej uczelni

Uprawnienia do nadawania stopni i tytułów będą uzależnione od aktualnej oceny działalności naukowej i będą przypisane do uczelni, a nie wydziału. Dzięki temu uzyskane zostanie zwiększenie interdyscyplinarności badań.

Wyjątek: Jednostki, które mają uprawnienia do nadawania stopnia doktora lub doktora habilitowanego i posiadają kategorię naukową „C” lub nie posiadają kategorii naukowej, utracą uprawnienia do nadawania stopni z dniem wejścia w życie ustawy. Liczone będą wyniki parametryzacji z 2017 roku.

Pozostałe uprawnienia zostaną zachowane do czasu przyznania nowych kategorii w 2021 r. Ze skutkiem wygaśnięcia uprawnień w dniu 30 września 2022 r.

Uczelnie badawcze oraz regionalne inicjatywy doskonałości

Dla przyspieszenia wzrostu poziomu nauki i dydaktyki Konstytucja dla Nauki zakłada uruchomienie dwóch konkursów z dodatkowymi, bardziej konkurencyjnymi strumieniami finansowania. Mając na uwadze zasadę zrównoważonego rozwoju przewidziano strumień finansowy dla tzw. „wysp doskonałości”.

  • Regionalna inicjatywa doskonałości

Dodatkowe finansowanie na okres 4 lat, po którym uczelnia będzie mogła ponownie wziąć udział w konkursie. Śródokresowa ewaluacja realizacji założonego planu rozwoju nauki i dydaktyki, przedstawionego podczas podpisywania umowy między uczelnią a ministerstwem. Docelowe warunki udziału w konkursie to: prowadzenie szkoły doktorskiej oraz posiadanie kategorii naukowej A+ lub A w co najmniej jednej dyscyplinie.

  • Inicjatywa doskonałości uczelnia badawcza

Dodatkowe finansowanie na okres 6 lat, przyznane maksymalnie 10 uczelniom w kraju. Śródokresowa ewaluacja realizacji założonego planu rozwoju nauki i dydaktyki, przedstawionego podczas podpisywania umowy między uczelnią a ministerstwem. Maksymalnie 5 uczelni będących beneficjentami konkursu będzie mogło mieć przedłużone finansowanie w następnej edycji. Kolejne pięć uczelni będzie wybierane w drodze ustawowej procedury. Warunki udziału w pierwszej edycji określi odrębny zestaw kryteriów dla uczelni o wąskim profilu naukowym. Docelowe warunki udziału w konkursie to: posiadanie kategorii naukowej A+ albo A w co najmniej połowie dyscyplin, w przypadku gry prowadzi działalność naukową w co najmniej 6 dyscyplinach oraz nie posiadanie kategorii naukowej B ani C w jakiejkolwiek dyscyplinie.